Wat is het Romeins DNA-project?

Projectvoorstelling
Het Romeins DNA-project
De zoektocht naar ‘Romeinse’ Y-chromosomen binnen de Vlaamse bevolking

I. Voorstelling van het Romeins DNA-project
Begin 2009 startte een grootschalig wetenschappelijk onderzoek naar de genetische variatie die aanwezig is binnen de mannelijke bevolking met een genealogische origine in België. Genetici van de K.U.Leuven waaronder prominente onderzoekers als Prof. Em. Dr. Jean-Jacques Cassiman en Prof. dr. Ronny Decorte stonden samen met genealogen van ‘Familiekunde Vlaanderen’ aan de wieg van dit vakoverstijgend project. Het project is van groot belang om de genetische ‘wortels’ van onze bevolking te achterhalen, verschillen tussen regio’s te observeren en aldus om de genetische erfenis van (on)gekende historische migraties aan te tonen. Daarnaast zijn de resultaten ook voor amateurgenealogen interessant om onverwachte verwantschappen te vinden tussen deelnemers en om familiestambomen te verifiëren en aan te vullen. Dit project is uniek aangezien de resultaten interessant zijn zowel voor academici alsook voor het grote publiek die geïnteresseerd is in de eigen familiale afkomst en in hun streekgeschiedenis.

Anno december 2011 is het Y-chromosoom van meer dan 1000 Belgische en Noord-Brabantse families geanalyseerd en gekoppeld aan hun genealogische afkomst. Het Y-chromosoom is het geslachtsdeterminerende chromosoom bij de mens en wordt net als onze familienaam meestal onveranderd doorgegeven van vader op zoon. Nu en dan sluipen er toch foutjes in het DNA wat doorheen de menselijke evolutie geleid heeft tot verschillende Y-chromosomale ‘lijnen’. Deze Y-chromosomale lijnen zijn onafhankelijk van elkaar geografisch verspreid waardoor ieder deel van het Europees continent dan ook zijn eigen specifieke lijnen heeft [1]. Dit gegeven is bijzonder interessant om de genetische erfenis van historische migraties te achterhalen. Sommige lijnen waargenomen in inheemse Vlaamse families zijn typisch voor het Middellandse Zee-gebied waardoor vaak de aanwezigheid van deze lijnen geassocieerd wordt met de Romeinse overheersing, doch dit zijn tot nog toe slechts hypotheses.

Gedurende een viertal eeuwen maakte het grondgebied van het huidige Vlaanderen deel uit van het Romeinse Rijk [2]. Wetenschappelijke studies wijzen op de mogelijkheid dat de Romeinse overheersing genetische gevolgen heeft gehad voor de huidige Vlaamse bevolking doordat genetische variaties veelvuldig verspreid langs de Middellandse Zee hierdoor ook in Vlaanderen verspreid zijn geraakt [3]. Ondermeer soldaten uit het Romeinse leger en handelaars uit regio’s langs de Middellandse Zee verbleven immers langdurig in onze streken en sommigen zijn zich hier zelfs permanent komen vestigen waardoor ook hun genetische informatie mogelijks geïntroduceerd raakte binnen de Vlaamse populatie. Het blijkt echter bijzonder moeilijk om dit wetenschappelijk aan te tonen en in te schatten wat de invloed van deze migraties is op de genetische variatie van de huidige Vlaamse populatie [4]. Het Y-chromosoom is dan ook de ideale merker om de invloed van de Romeinse overheersing op het Vlaamse genoom te detecteren.

Welke Y-chromosomale lijnen er nu in de huidige Vlaamse bevolking geïntroduceerd werden tijdens de Romeinse periode kan via een gerichte staalname opgespoord worden. Door de lijnen van families die verschillende eeuwen geleden in regio’s leefden die sterk onder invloed hebben gestaan van de Romeinse cultuur in het begin van onze tijdrekening te vergelijken met deze die leefden in regio’s die pas later na de Germaanse invallen werden gesticht, is het mogelijk een Romeins signaal in het Vlaamse DNA terug te vinden. Aangezien er reeds recentelijk een goede algemene kennis is van de Y-chromosomale variatie en temporele differentiatie in de ganse Vlaamse populatie [4, 5], is het mogelijk om de genetische variatie binnen de Romeinse als de post-Romeinse geassocieerde locaties met elkaar te vergelijken en zo de aanwezige genetische lijnen te koppelen aan historische feiten. De resultaten van dit project zullen hoe dan ook voor het eerst antwoord geven op de vraag of de waargenomen genetische variatie in een gemeente gekoppeld kan worden aan het ontstaan ervan.

II. Doelstellingen van het Romeins DNA-project

Algemene doelstellingen van het project:
– Fundamentele wetenschappelijke kennis bevorderen omtrent de associatie tussen de huidige genetische variatie in de Vlaamse bevolking en gekende historische feiten. Een antwoord wordt gezocht of de genetische variatie verschilt tussen bepaalde Vlaamse regio’s en of de aanwezige variatie gekoppeld kan worden aan de regionale geschiedenis. Het project zal multidisciplinair wetenschappelijk onderzoek bevorderen.

– Het populariseren en verspreiden van de huidige wetenschappelijke inzichten omtrent vragen die velen van ons zich stellen, namelijk: ‘Wie ben ik?’, ‘Waar kom ik en mijn voorouders vandaan?’ en ‘Welke informatie bevindt zich nu in mijn DNA?’. Op basis van de antwoorden, zal het project de Vlaamse bevolking toelaten gepassioneerd te laten worden over hoe het eigen DNA inzichten kan bieden over onze genealogische afkomst en regionale geschiedenis.

– Door historische migratiefenomenen in Vlaanderen te bestuderen wordt het actuele debat over immigratie in een ander perspectief geplaatst. Immigratie is een maatschappelijk fenomeen van alle tijden en al onze voorouders zijn ooit immigranten geweest. De studie naar historische immigratie en hoe mensen hiermee om gingen in het verleden is daarom essentieel in het huidige multicultureel debat.

– Het project wil een stimulans zijn om de sociale cohesie in bepaalde regio’s van Vlaanderen te versterken en om een intense samenwerking tussen gemeentes, lokale verenigingen (onder meer genealogische kringen en heemkundige verenigingen), regionale musea en Vlaamse universiteiten te creëren. Door regionaal te werken kunnen mensen/buurten bijeen gebracht worden en enthousiast gemaakt worden over hun eigen streekgeschiedenis. Dit kan een versterking van het regionale samenhorigheidsgevoel realiseren.

II. Uitwerking van het project

Werkwijze:
– Drie ‘koppels’ van gemeentes worden geselecteerd voor dit project. Elk koppel bevat een ‘Romeinse’ en een ‘Germaanse/post-Romeinse’ gemeente en zijn 5-20 km van elkaar gelegen. De Romaanse en Germaanse/post-Romeinse gemeentes worden geselecteerd op basis van wetenschappelijke argumenten, onder meer de toponym, de regionale geschiedenis en de archeologische bevindingen. Alsook moeten er concrete aanwijzingen zijn voor de geselecteerde gemeentes dat er een continue bewoning is geweest sinds het ontstaan van de nederzetting. Bovendien mogen er geen directe aanwijzingen zijn dat latere grote migratiegolven het genetisch patroon zou verstoord hebben. Voor kleine gemeentes kan het onderzoeksgebied worden uitgebreid naar naburige gemeentes die op minder dan 3 km gelegen is.

– 30-50 families worden geselecteerd per gemeente op basis van archiefdocumenten die hun langdurige patrilineale (langs vaderlijke lijn) aanwezigheid in de gemeente kan bevestigen via hun familienaam of op basis van hun patrilineale stamboomgegevens. De ORPA (oudst gekende paternale voorouder) van elke familie moet geleefd hebben in het onderzoeksgebied vóór de start van de Industriële Revolutie (m.a.w. vóór 1800) die migraties sterk aangemoedigd heeft. Om mogelijke non-paterniteit uit te schakelen wordt er indien mogelijk per familie twee individuen bemonsterd die zo ver als mogelijk genealogisch verwant zijn. Met elke deelnemer zal een overeenkomst getekend worden waarin onder andere zal vermeld worden of hun genealogische data al dan niet publiek bekend gemaakt wordt. Indien een deelnemer kiest om deze niet publiek te maken, zal dit individu anoniem worden vermeld in publicaties. Deelnemers hebben na het verkrijgen van hun eigen resultaten het recht om hun keuze voor publicatie van hun naam te laten wijzigen indien blijkt dat de twee Y-chromosomen van hun familie biologisch niet verwant blijken te zijn. Extra deelnemers van eenzelfde familie (vanaf het 3de individu), extra deelnemers boven de limiet van de vooropgestelde 50 families per gemeente of deelnemers die niet kunnen aantonen dat ze een OKPA hebben voor 1800 uit één van de geselecteerde regio maar toch wensen deel te nemen, kunnen steeds deelnemen aan de prijs van 140 euro voor de DNA-analyse (=totale kost van de analyse). Of de resultaten van deze extra individuen dan ook zullen worden gebruikt binnen het Romeins DNA-project hangt af van hun genealogische data. De data van deze extra deelnemers zal steeds gebruikt worden voor wetenschappelijke doeleinden en de deelnemers worden indien gewenst op de hoogte gehouden van het Romeins DNA-project en van nieuwe wetenschappelijke bevindingen op basis van hun data.

– Van elke deelnemer zal een staal van het wangslijmvlies afgenomen worden waaruit het DNA geïsoleerd zal worden. Vervolgens zullen de Y-chromosomen worden geanalyseerd aan de hand van 38 Y-STRs en een subset van in totaal 110 Y-SNPs. Op basis van de Y-STRs zal de genealogische relaties tussen de deelnemers (inclusief de twee individuen binnen één familie) bestudeerd worden, alsook een prognose gemaakt worden van de Y-chromosomale haplogroep. Op basis van de Y-SNPs zal de fylogenetische positie van elk gegenotypeerd Y-chromosoom worden bevestigd en in detail worden bepaald (op het niveau van subhaplogroep). Deze methode is reeds volledig op punt gesteld en wordt continu aangepast en aangevuld met extra merkers op basis van de meest recentste wetenschappelijke literatuur.

– Een up-to-date populatiegenetische analyse zal worden uitgevoerd met performante methodes om genetische verschillen tussen Romaanse en Germaanse/post-Romeinse gemeentes te detecteren.

– De resultaten en conclusies van de studie zullen aan het publiek worden overgemaakt in verscheidene publicaties, lezingen en tentoonstellingen.

Selectie van ‘Romeinse’ en ‘Germaanse/post-Romeinse’ gemeentes

1. West-Vlaanderen
1.a ‘Romeinse’ locatie:
– Oudenburg = Groot Romeins castrum/vestiging met overgang naar latere bewoning [2].
– Staalname-Regio = Oudenburg en indien nodig verder aangevuld met Zandvoorde (gemeente Oostende).

1.b ‘Germaanse’ locatie:
– Snellegem (gemeente Jabbeke) = De naam komt van de Germaanse naam Snello, het suffix -inga en het toponiem ‘heem’, en betekent “woonplaats van de lieden van Snello”. Snellegem was in de vroege middeleeuwen een Merovingisch kroondomein [2].
– Staalname-Regio = Snellegem en indien nodig verder aangevuld met Varsenare (gemeente Jabbeke), Jabbeke, Zerkegem (gemeente Jabbeke) en Zedelgem.

2. Oost-Vlaanderen
2.a ‘Romeinse’ locatie:
– Velzeke-Ruddervoorde (gemeente Zottegem) = Romeinse vicus die waarschijnlijk gegroeid is uit een handelskern die zich bij een legerkamp had gevestigd op het kruispunt van twee belangrijke heirwegen.
– Staalname-Regio = Velzeke-Ruddervoorde en indien nodig verder aangevuld met Strijpen (gemeente Zottegem).

2.b ‘Germaanse’ locatie:
– Idegem (gemeente Geraardsbergen): Idegem (Germaans toponym) komt van ‘Idinga Haim’, Germaans voor ‘Hoeve/nederzetting van Ido’s nakomelingen’.
– Staalname-Regio = Idegem en indien nodig verder aangevuld met Zandbergen, Smeerebbe-Vloerzegem, Schendelbeke en Grimminge (allen gelegen in gemeente Geraardsbergen).

3. Limburg
3.a ‘Romeinse’ locatie:
– Tongeren = Romeins legerkamp die ontwikkeld is naar een belangrijke Gallo-Romeinse nederzetting.
– Staalname-Regio = Stad Tongeren.

3.b ‘Germaanse’ locatie:
– Alken & Wellen = Archeologische vondsten in Wellen zouden wijzen op een vestiging na de Germaanse invallen (5e – 7e eeuw).
– Staalname-Regio = Alken & Wellen.

Advertisements
    • Billen Johan
    • 10 januari 2013

    Beste, ik heb bij jullie dna afgestaan in Alken. Maar tot op heden heb ik nog niets gehoord van de uitslag. Tegen wanneer mogen we dit verwachten?

    Mvg.

    Billen Johan

    • Dag Johan,

      Volgens dr. Maarten Larmuseau zou de termijn van onderzoek tot een drietal maanden kunnen duren. Niet zozeer duurt het onderzoek van elk DNA-staal zolang maar het labo moet voorrang geven aan onderzoek gevraagd door het parket bij een gerechterlijk onderzoek naar sporen bij misdrijven. Dus Johan nog even geduld.

      Nog vriendelijke groeten

      Jaak Heeren

  1. 1 oktober 2012

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: